Mutua concordia
de Léon XIV
Date de publication : 29/08/2026
Texte original
LITTERAE APOSTOLICAE
MOTU PROPRIO DATAE
MUTUA CONCORDIA
SUMMI PONTIFICIS
LEONIS PP. XIV
QUIBUS CANONES 106 ET 126
CODICIS CANONUM ECCLESIARUM ORIENTALIUM IMMUTANTUR
Mutua concordia inter Patrem et Caput Ecclesiae sui iuris orientalis confratresque in dignitate episcopali, qui una simul Synodum Episcoporum constituunt, anima est communionis Hierarchiae ecclesiasticae orientalis.
Synodus Episcoporum originem exprimit electionis Patriarchae. Hoc intrinsecam secum fert vocationem ad collegialitatem in ministerio eius primatiali exercendo, quae in antiqua ac mirabili traditione penitus radicatur. In Ecclesiis orientalibus catholicis opportunitas effertur Synodorum Episcoporum agnoscendi atque augendi facultates, quod aptum videtur ratione etiam habita necessitudinum inter diversas confessiones, potissimum theologici sensus atque praxis Ecclesiarum orthodoxarum.
In Ecclesiis catholicis patriarchalibus atque archiepiscopalibus maioribus haec synodalitas continenter quaerenda ac colenda est iuxta communis responsabilitatis rationem, quae, in actu electionis Patris et Capitis iam suscepta, etiam in Ecclesiae ministeriali regimine atque in Synodi Episcoporum ordinaria administratione oportet exerceatur.
Si peculiaris haec ecclesialis harmonia in discrimen graviter veniret, in ratione episcopalis communionis sit restituenda: Patriarcha quidem, licet constitutive Primus sit et non tantummodo Praeses Coetus Episcoporum, praeter tamen eum considerari non potest.
Ubi sacrum inter Patrem et Caput ceterosque Episcopos vinculum irreparabiliter laederetur, grave exinde vulnus oriretur, cui remedium esset afferendum, quemadmodum complures Praesules orientales expostulaverunt. Quoad huius processus modos, ob rationes expositas, idoneum videtur ad eas agendi rationes recurrere, quibus imprimis principium collegialitatis episcopalis manifestari possit.
Decet proinde communionem irreparabiliter laesam, salvo iure ad Romanum Pontificem recurrendi, per Synodum Episcoporum cuiusque Ecclesiae patriarchalis ita restitui, ut – sicuti s. Ignatius Antiochenus evocabat – consoni existentes in consensu, melos Dei accipientes in unitate, cantetur in voce una (cfr Ad Ephesios, 4).
Quapropter, in peculiaribus necessitatis adiunctis, in quibus communio graviter atque irreparabiliter laeditur, Synodus Episcoporum ad auctoritatem canonicam exercendam tenetur, qua ipsa Patriarcham ad rationem de opere suo reddendam vocare possit.
Quo plenius interna autonomia Ecclesiarum orientalium patriarchalium exprimatur, similiter atque per analogiam illarum archiepiscopalium maiorum (cfr CCEO, can. 152), firmis huius Apostolicae Sedis propriis praerogativis, agnoscimus ac statuimus igitur singularum Synodorum Episcoporum competentiam communionis laesae restituendae, etiam Patriarcham proprium gravi de causa ab officio amovendo, servato modo procedendi qui, normis iuris servatis, huic ius plenae defensionis coram Synodo praestetur.
Cum in Codice Canonum Ecclesiarum Orientalium praescriptum desit, quo statuatur quomodo in his casibus sit agendum, necesse duximus ordinatum modum procedendi statuere ad Patriarcham a Synodo Episcoporum ab officio amovendum. Romano Pontifici reservavimus tantummodo concessionem assensus decisioni synodali, ut certo constet plenam libertatem Patribus praestari in propria electione manifestanda, qualibet indebita sive interna sive externa amota instantia.
Quapropter, hac de re auditis Dicasterio de Legum Textibus necnon Dicasterio pro Ecclesiis Orientalibus, can. 106 atque can. 126 Codicis Canonum Ecclesiarum Orientalium immutandos esse censuimus.
His omnibus accurate perpensis, quae sequuntur decernimus:
Art. 1. Can. 106, post § 2, tertia paragraphus inseritur, ut norma hoc concipiatur modo:
«§ 3. Si Patriarcha obligationes, de quibus in paragraphis praecedentibus, adimplere omittit, Synodus Episcoporum Ecclesiae patriarchalis legitime convocari potest ab Episcopo ordinatione episcopali seniore, suffragio deliberativo gaudente; quodsi et hic convocationem peragere omittit, eadem facultas ad sequentes Episcopos, ordinatione episcopali seniores et suffragio deliberativo gaudentes, qui ad hoc praesto sint, devolvitur ».
Art. 2. Can. 126 hoc modo immutatur:
«§ 1. Sedes patriarchalis vacat morte aut renuntiatione Patriarchae.
§ 2. Ad acceptationem renuntiationis Patriarchae competens est Synodus Episcoporum Ecclesiae patriarchalis, consulto Romano Pontifice, nisi Patriarcha Romanum Pontificem directe adiit.
§ 3. Gravi de causa, quam Synodus Episcoporum Ecclesiae patriarchalis, ad normam cann. 106, § 1, n. 3, et 108, § 3 convocata, talem agnoverit, eadem Synodus Patriarcham rogare potest, ut officio renuntiet.
§ 4. Si, post petitionem de qua in § 3, Patriarcha officio suo non renuntiaverit, Episcopus ordinatione episcopali senior, suffragio deliberativo gaudens, curat ut a Synodo novus Praeses eligatur, qui amotionem Patriarchae decernendam secreto scrutinio duarum saltem ex tribus partibus membrorum Synodi, suffragio deliberativo gaudentium, subicit, servata Patriarchae facultate sese defendendi coram ipsa Synodo. Praeses Romanum Pontificem quam primum certiorem faciat, cuius est amotioni, quae sedem patriarchalem vacantem reddit, assensum praebere.
§ 5. Synodi Episcoporum Ecclesiae patriarchalis est applicationem can. 62 quoad Patriarcham amotum aestimare».
Quaecumque vero a Nobis hisce Litteris Apostolicis Motu Proprio datis decreta sunt, ea omnia firma ac rata esse iubemus, contrariis quibuslibet non obstantibus, peculiari etiam mentione dignis, atque decernimus, ut eae per editionem in actis diurnis L’Osservatore Romano promulgentur, statim vim obtinentes, et deinde in Actis Apostolicae Sedis commentario officiali edantur.
Datum Romae, apud Sanctum Petrum, die XXIX mensis Augusti, anno MMXXVI, Pontificatus Nostri secundo.
LEO PP. XIV
Texte Français
LETTRE APOSTOLIQUE
SOUS FORME DE « MOTU PROPRIO »
MUTUA CONCORDIA
DU SOUVERAIN PONTIFE
LÉON XIV
PAR LAQUELLE SONT MODIFIÉS LES CANONS 106 ET 126
DU CODE DES CANONS DES ÉGLISES ORIENTALES
La concorde mutuelle entre le Père et chef d’une Église orientale sui iuris et ses confrères dans la dignité épiscopale, qui constituent ensemble le Synode des évêques, est l’âme de la communion de la hiérarchie ecclésiastique orientale.
Le Synode des évêques est le lieu d’origine de l’élection du patriarche. Cela implique une vocation intrinsèque à la collégialité dans son ministère primatial, qui s’enracine dans une tradition ancienne et admirable. Dans les Églises catholiques orientales, il apparaît opportun de reconnaître et d’élargir les compétences des Synodes des évêques, ce qui semble également approprié à la lumière des relations interconfessionnelles, notamment de la sensibilité théologique et de la pratique des Églises orthodoxes.
Dans les Églises catholiques patriarcales et archiépiscopales majeures, cette synodalité doit être constamment recherchée et nourrie dans le cadre d’une responsabilité commune qui, après avoir été assumée lors de l’élection du Pater et caput, doit également être exercée dans la gestion ministérielle de l’Église et dans le fonctionnement ordinaire du Synode des évêques.
Si cette harmonie ecclésiale particulière venait à être gravement compromise, il faudrait qu’elle soit rétablie dans le cadre de la communion épiscopale : bien qu’il soit constitutionnellement le Premier et non un simple président de l’Assemblée des évêques, le patriarche ne peut en effet être considéré indépendamment de celle-ci.
Si le lien sacré entre le Pater et Caput et les autres évêques venait à être irrémédiablement compromis, cela constituerait une grave blessure à laquelle il faudrait remédier, comme l’ont également demandé de nombreux évêques orientaux. Quant aux modalités de ce processus, il convient, pour les raisons exposées, de recourir à des pratiques permettant de manifester avant tout le principe de la collégialité épiscopale.
Il semble donc opportun que le remède à la compromission irréparable de la communion passe, sans préjudice du recours au Souverain Pontife, par l’assemblée synodale de chaque Église patriarcale, afin que, comme l’évoquait saint Ignace d’Antioche, dans l’harmonie du même accord, en prenant dans l’unité le ton de Dieu, on chante d’une seule voix (cf. Lettre aux Éphésiens, 4).
C’est pourquoi, dans des situations d’urgence particulière, qui entraînent une atteinte grave et irrémédiable à la communion, le Synode des évêques doit pouvoir exercer l’autorité canonique lui permettant de demander des comptes au patriarche sur ses actes.
Afin de donner une expression plus complète à l’autonomie interne des Églises orientales patriarcales, et par analogie avec celles des archevêques majeurs (cf. CCEO, can. 152), sans préjudice des prérogatives propres à ce Siège apostolique, je reconnais et établis donc la compétence des Synodes des évêques respectifs pour rétablir la communion brisée, y compris en destituant de ses fonctions, pour motif grave, leur propre patriarche, selon une procédure qui, dans le respect des normes, lui garantisse le droit à une pleine défense devant le Synode.
Le Codex Canonum Ecclesiarum Orientalium ne contenant aucune disposition indiquant comment intervenir dans de tels cas, j’ai jugé nécessaire d’établir une procédure ordonnée pour la destitution d’un patriarche par le Synode des évêques. J’ai réservé au Souverain Pontife le seul pouvoir d’approuver la décision synodale, afin de garantir la pleine liberté des Pères dans l’expression de leur choix, à l’abri de toute pression indue, qu’elle soit interne ou externe.
C’est pourquoi, après avoir entendu l’avis du Dicastère pour les textes législatifs et du Dicastère pour les Églises orientales, j’ai jugé opportun de procéder à la modification des canons 106 et 126 du Codex Canonum Ecclesiarum Orientalium.
Compte tenu de tout ce qui précède, je décide ce qui suit :
Art. 1. Au can. 106, après le § 2, un nouveau paragraphe est inséré, de sorte que la norme soit formulée comme suit :
« § 3 Si le patriarche omet de s’acquitter des obligations visées aux paragraphes précédents, le Synode des évêques de l’Église patriarcale peut être légitimement convoqué par l’évêque le plus ancien en termes d’ordination épiscopale, ayant le droit de vote ; et si celui-ci omet également de procéder à la convocation, cette faculté revient aux évêques suivants, les plus anciens par ordination épiscopale, disponibles à cette fin et ayant le droit de vote. »
Art. 2. Le can. 126 est modifié comme suit :
« § 1. Le Siège patriarcal devient vacant par la mort ou la renonciation du Patriarche.
§ 2. Est compétent pour accepter la renonciation du Patriarche le Synode des Evêques de l'Eglise patriarcale, après avoir consulté le Pontife Romain, à moins que le Patriarche ne se soit adressé directement au Pontife Romain.
§ 3. Pour une cause grave, reconnue comme telle par le Synode des évêques de l’Église patriarcale, ce même Synode, convoqué conformément aux dispositions des canons 106, § 1, n° 3, et 108, § 3, peut demander au patriarche de renoncer à sa charge.
§ 4. Si, après la demande visée au § 3, le patriarche ne renonce pas à sa charge, l’évêque le plus ancien par ordination épiscopale, ayant le droit de vote, veille à ce que le Synode procède à l’élection d’un nouveau président ; celui-ci soumet la destitution du patriarche au vote secret d’au moins deux tiers des membres du Synode ayant le droit de vote, dans le respect de son droit de défense devant le Synode lui-même. Le Président en informe dans les plus brefs délais le Souverain Pontife, à qui il appartient de donner son assentiment à la destitution qui rend vacante la chaire patriarcale.
§ 5. Il appartient au Synode des évêques de l’Église patriarcale d’évaluer l’application du can. 62 à l’égard du patriarche destitué. »
J’ordonne que ce que j’ai décidé par la présente Lettre apostolique ait une vigueur ferme et stable, nonobstant toute disposition contraire, même si elle mérite une mention spéciale, et qu’il soit promulgué par publication dans L’Osservatore Romano, avec entrée en vigueur immédiate, puis publié dans le recueil officiel des Acta Apostolicae Sedis.
Au Vatican, le 29 août 2026, deuxième année de mon pontificat.
Léon XIV
_____________________
NB : Cette traduction française est une traduction privée supervisée par le prof. Cédric Burgun pour www.droitcanonique.fr (en date du 30 août 2026). Tous droits réservés.